ओळख हरवलेल्या समाजाची वेदना आणि नव्या जागृतीची गरज

 प्रस्तावना,

    भारतीय समाजव्यवस्थेमध्ये “बहुजन” हा शब्द केवळ लोकसंख्येचा संदर्भ नसून सामाजिक संघर्ष, श्रम, इतिहास आणि परिवर्तनाची ओळख आहे. परंतु आज अनेकांना स्वतःच्या सामाजिक अस्तित्वाची जाणीव हरवताना दिसते. शिक्षणाचा अभाव, संघटनशक्तीची कमतरता, आर्थिक दुर्बलता आणि सामाजिक विखुरलेपणामुळे बहुजन समाज अनेक मूलभूत प्रश्नांशी झुंज देत आहे. हा लेख बहुजन समाजाची वास्तविक स्थिती, त्यामागील कारणे आणि परिवर्तनाच्या दिशेने आवश्यक असलेल्या नव्या सामाजिक जागृतीवर प्रकाश टाकतो.

      ओळख हरवलेल्या समाजाची वेदना आणि नव्या    

                          जागृतीची गरज

भारतीय समाजव्यवस्थेत “बहुजन” हा शब्द केवळ एका जातीपुरता मर्यादित नसून, तो देशातील त्या सर्व वंचित, शोषित, श्रमिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या घटकांचा प्रतिनिधी आहे, ज्यांनी शतकानुशतके समाजाच्या उभारणीत आपले श्रम दिले; पण त्यांना समान सन्मान, अधिकार आणि संधी मात्र मिळाल्या नाहीत.

“बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय” ही संकल्पना मानवतेच्या कल्याणाशी जोडलेली असताना, आज बहुजन समाजातील अनेकांना स्वतःची ऐतिहासिक ओळख आणि सामूहिक शक्तीच विसर पडलेला दिसतो. हीच सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.

बहुजन समाज म्हणजे नेमके कोण?

बहुजन समाजामध्ये अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, इतर मागासवर्गीय (OBC), भटके-विमुक्त, अल्पसंख्याक, श्रमिक वर्ग आणि आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांचा समावेश होतो.

हा तो समाज आहे ज्याने शेती केली, रस्ते बांधले, कारखाने उभे केले, उद्योग चालवले; पण सत्तेच्या आणि ज्ञानाच्या केंद्रापासून कायम दूर ठेवले गेले.

महात्मा ज्योतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी बहुजन समाजाला शिक्षण, स्वाभिमान आणि हक्कांची जाणीव करून देण्याचे महान कार्य केले.

बहुजन समाजाच्या मागासलेपणाची मुख्य कारणे:-

----------------------------------------------------

१. शिक्षणाचा अभाव आणि बौद्धिक गुलामी:-

शिक्षण हे परिवर्तनाचे सर्वात मोठे शस्त्र आहे. परंतु ग्रामीण भागात आजही अनेक कुटुंबांमध्ये शिक्षणाकडे दुय्यम दृष्टीने पाहिले जाते. मुलांच्या शिक्षणापेक्षा मजुरी, शेती किंवा पारंपरिक व्यवसायाला प्राधान्य दिले जाते. यामुळे नवीन पिढी स्पर्धात्मक जगात मागे पडते.

“शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.”

हा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे.

२. स्वतःच्या इतिहासाची आणि ओळखीची जाणीव नसणे:-

बहुजन समाजातील अनेक लोकांना स्वतःच्या सामाजिक इतिहासाची माहिती नाही. महापुरुषांचे विचार केवळ जयंती आणि पुण्यतिथीपुरते मर्यादित राहिले आहेत.

जेव्हा एखादा समाज स्वतःचा इतिहास विसरतो, तेव्हा तो इतरांच्या विचारांचा गुलाम बनतो.

३. संघटनशक्तीचा अभाव:-

बहुजन समाज संख्येने मोठा असला तरी विचारांनी आणि संघटनांनी विखुरलेला आहे. जात, पोटजात, राजकीय मतभेद आणि व्यक्तिगत स्वार्थ यामुळे सामूहिक शक्ती कमी होत गेली.

४. आर्थिक दुर्बलता:-

मोठा वर्ग आजही मजुरी, शेती किंवा असंघटित क्षेत्रावर अवलंबून आहे. स्थिर रोजगार, व्यवसाय आणि आर्थिक नियोजनाचा अभाव असल्याने गरिबीची साखळी कायम आहे.

५. अंधश्रद्धा आणि सामाजिक भीती:-

वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि चिकित्सक विचारसरणी विकसित न झाल्यामुळे समाज प्रगतीच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहतो.

६. राजकीय वापर आणि सामाजिक उपेक्षा:-

बहुजन समाज मतदानाच्या वेळी महत्त्वाचा ठरतो; पण निवडणुका संपल्यानंतर त्याच समाजाच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष केले जाते.

ग्रामीण भागातील वास्तव:-

  ग्रामीण भारतात बहुजन समाजाची परिस्थिती अधिक गंभीर दिसते. बेरोजगारी, व्यसनाधीनता, शिक्षणाचा अभाव आणि सामाजिक असुरक्षितता यामुळे तरुण पिढी दिशाहीन होत चालली आहे.

मोबाईल आणि सोशल मीडिया वापर वाढला असला तरी संविधान, कायदे, सामाजिक चळवळी आणि शैक्षणिक संधी याबाबत जागरूकता कमी आहे.

  

परिवर्तनाचा मार्ग:-

-------------------

१)शिक्षण

प्रत्येक घरातून किमान एक उच्चशिक्षित व्यक्ती घडली पाहिजे.

संघटन

जात-पात विसरून समान प्रश्नांवर एकत्र येणे आवश्यक आहे.

२)स्वाभिमान

स्वतःच्या इतिहासाचा अभिमान बाळगणे गरजेचे आहे.

आर्थिक सक्षमीकरण

कौशल्य विकास, डिजिटल शिक्षण आणि आधुनिक तंत्रज्ञान स्वीकारणे आवश्यक आहे.

३)संविधानाची जाणीव

भारतीय संविधान हे बहुजन समाजाच्या अधिकारांचे सर्वात मोठे संरक्षण आहे.

                              निष्कर्ष

बहुजन समाज हा या देशाचा कणा आहे. परंतु स्वतःची शक्ती, इतिहास आणि अधिकार यांची जाणीव हरवली तर कोणताही समाज प्रगती करू शकत नाही.

आज गरज आहे ती नव्या सामाजिक जागृतीची, शिक्षणाच्या क्रांतीची आणि स्वाभिमानी विचारांची.

कारण इतिहास सांगतो —

“जागा झालेला समाज कधीही कायम गुलाम राहत नाही.”

 

                     प्रा.वसंत राठोड (पुसद)

                        7666856979